Degrowth en de (krimp)stad: een moeizame verhouding

Door Joop de Kraker, Christian Scholl & Maurice Hermans,
redactie Degrowth Daily

Wat is een ontgroeistad?

Met de Degrowth Daily hebben we een zoektocht gestart naar de verhouding tussen het recent opgekomen ‘degrowth’ gedachtegoed en de ontwikkeling en praktijk van met name de krimpstad. Het beginpunt was de veronderstelling dat degrowth een positief ontwikkelperspectief zou kunnen bieden voor de krimpende stad. We wilden echter ook te weten komen hoe de praktijk van de krimpende stad het degrowth gedachtegoed kan aanvullen en aanscherpen. Er is inmiddels een veelheid aan publicaties over het idee degrowth, maar die zeggen weinig over de relatie met de stad, laat staan met de krimpende stad. Al lijkt daar sinds kort wel wat verandering in te komen.

De titel van deze themakrant bestaat uit twee woorden. Het eerste, degrowth, verwijst naar een concept waarmee een decennia-oude traditie van systeemkritische denkers, zoals Lefevbre (‘Recht op de stad’), Latouche (‘Farewell to growth’) en de Club van Rome (‘De grenzen aan de groei’), is omgevormd tot een eigentijdse beweging. Het is een sterk academische en activistische beweging, die banden heeft met de klimaatbeweging en met denkers als Kate Raworth (‘Donuteconomie’) die pleiten voor een andere kijk op de economie. Het tweede woord, ‘daily’, is een gangbare titel voor een krant, maar verwijst ook naar de dagdagelijkse (ontgroei)realiteit van de krimpende stad. Hoe ontwikkelt een stad zich in de afwezigheid van structurele groei? Wat is de impact op de stad als de economie kleiner wordt en het aantal inwoners afneemt? Kan er temidden van een vermindering van inwoners, economie en consumptie sprake zijn van een stijging van kwaliteit van leven? De ‘Degrowth Daily’ staat zo in het teken van een ontmoeting tussen het concept degrowth en het stadsleven in een krimpregio.

Opbrengst van een bijzondere ontmoeting

Maar wat heeft deze ontmoeting opgeleverd? Om te beginnen heeft de diversiteit van het concept degrowth vermengd met de pluriforme realiteit van de krimpstad een veelkleurige krant opgeleverd. De keuze om de inhoud te vergaren door crowdsourcing heeft daarin zeker een rol gespeeld. We kozen daar bewust voor, vooral om de tot nu toe nogal academische en conceptuele gedachten over degrowth te verbreden en voor de stad concreter te maken. Een al te strakke inhoudelijke kadering, bijvoorbeeld door de krant te vullen met louter academische bijdragen, zou bovendien geen recht doen aan het medium krant.

De Degrowth Daily is dus een veelkleurige publicatie geworden, met allerlei invalshoeken en meningen. Om daar wat structuur in aan te brengen, is de krant ingedeeld in katernen. Grosso modo is gekozen voor een indeling in de traditionele samenlevingsdomeinen: cultuur (‘Stadscultuur’), politiek (‘Politieke stad’), milieu (‘Stadsnatuur’) en maatschappij (‘Beleefde stad’). Een katern economie ontbreekt, wat opmerkelijk is omdat degrowth in de kern een economisch georiënteerd concept is. Wie goed leest zal echter in veel bijdragen ook aandacht voor het economische perspectief aantreffen, al is het dan zelden de hoofdmoot.

De zoektocht en wat we vonden

We vertrokken op onze zoektocht naar de verhouding tussen degrowth en de (krimp)stad met twee vragen op zak: kan degrowth een positief perspectief bieden voor de krimpende stad, en kan degrowth iets leren van de praktijk van de krimpende stad? De bijdragen in deze krant geven zeker een richting aan waar we de antwoorden moeten zoeken, maar roepen tegelijk ook nieuwe vragen op.

Degrowth kan een positief perspectief bieden voor een krimpstad doordat het helpt om bij ontwikkelingen een goed oog te hebben voor de onconventionele kansen die er zijn om de kwaliteit-van-leven van de inwoners te verbeteren. Zo kan leegstand en minder druk op ruimte kansen bieden voor ‘urban sports’, stadstuinen en duurzame circulaire nieuwbouw. En een krimpende economie biedt ruimte voor activiteiten die misschien niet veel winst genereren maar wel als heel zinvol worden ervaren. Een ‘stadsbrede’ toepassing van het degrowth gedachtegoed lijkt echter lastig. Een krimpeconomie is geen degrowth economie, en is daar ook niet makkelijk in om te vormen. Dat vergt echt fundamentele hervormingen en die moeten minimaal op een regionale schaal worden gerealiseerd. En dan nog blijft het de vraag of de meerderheid van de burgers bereid zal zijn tot consuminderen.

Kan degrowth dan wat leren van de krimpstad? Economische krimp en een overschot aan ruimte maken initiatieven mogelijk die je kunt zien als ‘degrowth-in-de-praktijk’, zoals de voorbeelden die we hierboven noemden. In een krimpstad zal er ook sneller steun zijn van de overheid voor deze initiatieven, als welkom alternatief voor doodsheid, leegstand en braak. De krimpstad is dan een proeftuin voor degrowth om te ontdekken wat werkt en wanneer, en een showroom met daadwerkelijke voorbeelden van wat mogelijk is.

Toch is het niet vanzelfsprekend dat een krimpstad deze functies beter kan vervullen dan een groeistad. De typische groep waaruit degrowth initiatieven voortkomen en vooral ook gevoed worden (jong, creatief, alternatief, hoogopgeleid, ondernemend) is in krimpsteden vaak slecht vertegenwoordigd door vergrijzing en selectieve migratie. In groeisteden zijn degrowth initiatieven bovendien een manier om een betaalbare niche te vinden temidden van de steeds schaarser en duurder wordende ruimte en te ontsnappen aan de ratrace op de schaarse, veeleisende banenmarkt. Die prikkels ontbreken in krimpsteden. Tenslotte is het de vraag of wat goed werkt onder de typische omstandigheden van een krimpstad ook daarbuiten zal werken.

Een ontmoeting met energie, op naar een vervolg?

De veelheid aan perspectieven heeft niet altijd tot meer duidelijkheid heeft geleid. Wel toont het de behoefte om na te denken over de stad vanuit een ander economisch perspectief dan het neo-liberale. Mogelijk is dat een impuls voor verdere gedachtenvorming over dit thema en hopelijk heeft de Degrowth Daily hieraan een stimulerende bijdrage geleverd. Niet voor niets is de verschijningsdatum van de Degrowth Daily # 1 op ‘Global Degrowth Day’ (5 juni 2021), een dag waarop wereldwijd door allerlei acties en evenementen aandacht wordt gevraagd voor alternatieven voor het groeigeloof.